Back to Top
Maandag 10 Dec
86226 users - nu online: 1272 people
86226 users - nu online: 1272 people login
VAN ONZE EDITORS
Printervriendelijke Pagina  
Geniaal, mystiek en onaangepast: het leven van Johan Andreas dèr Mouw


door Martin Maassen in Historie & Politiek , 01 december 2018

This article is also available in English


In zijn befaamde bloemlezing De Nederlandse poëzie van de 19de en 20ste eeuw in 1000 en enige gedichten (1979) nam de samensteller, Gerrit Komrij, het maximale aantal van tien gedichten op van Johan Andreas dèr Mouw (1863-1919). Een eerbetoon dat slechts weinig dichters ten deel viel. Schrijver F. Borderwijk noemde hem “waarschijnlijk de allergrootste dichter die ons land heeft opgeleverd.”

Johan Andreas als studentDiverse wetenschappers schreven een proefschrift over hem. En nu, bijna honderd jaar na zijn overlijden, zijn er (opnieuw) een biografie en een bloemlezing verschenen. Opmerkelijk voor iemand die in deze tijd nog maar een kleine schare echte fans heeft, ook verenigd in het Dèr Mouwgenootschap, maar daarom niet minder wenselijk. Discussie blijft er nog over de vraag of Dèr Mouw “ronduit homoseksueel” was.

De jeugd

De wieg van Johan Andreas dèr Mouw staat in het Gelderse Westervoort. Een half jaar na zijn geboorte vertrekt het gezin Der Mouw (de accent grave heeft Johan Andreas er zelf aan toegevoegd) naar Zwolle om een aantal jaren later te verhuizen naar Deventer.

Vader Der Mouw is voornamelijk actief in de boekenbranche. Moeder Anna Elisabetha Zillinger kiest al jong voor een onderwijscarrière. Uit de gedichten en het proza van Dèr Mouw blijkt dat hij terugkijkt op een gelukkige kindertijd:

Zo vind je soms, als je oud wordt, plotseling
Diep in je ziel een kleine herinnering
Van toen je een kind was, alles warmte en zon;


Het christelijke geloof speelt een belangrijke rol in de familie:

En voor den eten, ’s middags, werd de zegen
Gevraagd van ‘Vader, die al ’t leven voedt,’
En die zo trouw ‘ons spijzigt met het goed,’
Dat wíj wèl ‘van Zijn milde hand verkregen’.

(...)

En vlak na ’t bidden praatte je niet hard:
’T was of een heel fijn, een heel prachtig ding
Rondom het eten over tafel hing;

En dankbaar was ik dan met heel mijn hart,
Dat we zo prettig bij elkander zaten;
Behalve dan ’s Maandag’s, als we zuurkool aten.


klassenfoto als kindGodsdienst en huiselijke warmte vallen samen. Dèr Mouw stelt in Het absoluut idealisme, een filosofisch werk uit 1905, vast dat het wegvallen van het ene en het verdwijnen van het andere leidden tot een gevoel van vervreemding en eenzaamheid: “En je ging dien avond naar bed, vol God en poffertjes. En je werd ouder, en zag den troon van God vergruizeld door de kritiek, en de engeltjes verdampten als morgennevel. En toen stierven of vervreemden (sic) van wie je hield, en je bleef alleen in wervelende wereld.”

De band van Johan Andreas met zijn moeder is “zeer innig.” Vader en zoon hebben geen goed contact met elkaar. Op latere leeftijd beschrijft Dèr Mouw hoe hij als jonge jongen zijn ontluikende homoseksualiteit beleefde bij het vuurtje stoken op de hei en het indianenspel. Het leidde tot zijn wonderschone enMet zus Betsy meest expliciete (Nederlandstalige), homo-erotische gedicht: ’k Hoor ruisen ons moeras – zo noemden wij het, / Mijn vriend en ik – vol angstig rits’lend riet, / (...) Ik heb hem vaak beledigd en gegriefd; / want ’k hield van hem. Nee, ’k was op hem verliefd. / Neen, meer – mijn ideaal van goed en waar.

Het achttiende gedicht uit de reeks “Latere verzen” was voor Hans Hafkamp aanleiding om Dèr Mouw op te nemen in zijn bloemlezing uit de Nederlandse homo-erotische poëzie Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen.


Studie en schijnhuwelijk

Gymnasium te Doetinchem
Via het gymnasium, waar Johan een “stille, teruggetrokken jongen” zou zijn geweest met een “aan afkeer grenzende angst voor meisjes,” belandt Johan op de letterenfaculteit aan de universiteit van Leiden. Veel feitelijke gegevens zijn er over de Leidse tijd van Dèr Mouw niet bewaard gebleven. (Een constatering die biograaf Lucien Custers overigens meermalen moet maken. Het bronnenmateriaal is her en der dun gezaaid.) Ook in zijn studententijd wordt Johan als “een buitenbeentje” gezien.

Famili SchwartzHij doorloopt zijn studie in een hoog tempo. In 1887 behaalt hij zijn doctoraal examen en drie jaar later is er zelfs al een promotie. En dat naast een inmiddels volledige baan als leraar klassieke talen aan het gymnasium in Doetinchem. Werd er bij moeder Anna als lerares al een “overdreven betrokkenheid” bij leerlingen vastgesteld, zoon Johan treedt wat dat betreft in haar voetsporen. Ook hij knoopt al vanaf het begin een hechte band aan met een aantal leerlingen. Oud-leerling Hendrik Jan de Groot beschreef dat als volgt: “Hij peilde ons: op bekwaamheid; op karakter; op inborst. En als het hem dan vertrouwd leek, sloot hij zoo’n stille vriendschap met den zestien-, zeventienjarige.”

In 1892 sterft Anna Elisabetha en in 1893 treedt Johan in het huwelijk met Nans van Enst. “Of er van de kant van Dèr Mouw sprake was van meer dan alleen vriendschap en of hij daadwerkelijk verliefd was op Nans, is onzeker. (...) Volgens de overlevering zou het jonge echtpaar van tevoren de afspraak hebben gemaakt om het huwelijk niet meer te laten zijn dan een vriendschapsband en af te zien van elk seksueel contact.” Biograaf Lucien Custers is er niet zeker van of er van een “schijnhuwelijk,” à la Louis Couperus, gesproken kan worden “dat eventueel ook diende om de homoseksualiteit van de echtgenoot te camoufleren.”
Met zijn leerlingen op het gymnasium, ca 1885
Over de periode van 1893 tot 1904 is er weinig bekend over het leven van Dèr Mouw. Over het jaar 1904 des te meer. Dat jaar zou zowel voor hem als voor het gymnasium rampzalig eindigen.


Het schandaal van Doetinchem

Tussen Dèr Mouw en Max Schwartz, de zoon van de rector van het gymnasium, ontstaat een hechte vriendschap die zich voor Johan ontwikkelde tot een hevige verliefdheid. Die verliefdheid kreeg een extra dimensie toen Johan de vader van Max beschuldigde van omkoopbaarheid rond de afname van de eindexamens. Dèr Mouw wil een zelfde voorkeursbehandeling voor één van zijn pupillen. Custers beschrijft de affaire nauwgezet.

Met zijn leerlingen in 1903Uiteindelijk krijgt alles een politieke en vooral voor Dèr Mouw zeer persoonlijke lading. “De buitengewone, ziekelijke voorliefde voor sommige jongelieden” wordt hem voor de voeten gegooid. Dèr Mouw raakt in een diepe crisis en doet een zelfmoordpoging. Hij krijgt uiteindelijk “eervol ontslag.” Er ontstaat een onthutsend beeld van de school, van omkooppraktijken en geknoei rond examens. De reputatie krijgt door de affaire een flinke knauw, het aantal leerlingen liep drastisch terug en uiteindelijk nam ook de rector vanwege ziekte ontslag. Het contact tussen Max en Johan is dan al verbroken. Dèr Mouw gaat in den Haag werken als (bijles)leraar en zal nooit meer terugkeren naar Doetinchem.


Dèr Mouw als filosoof

Aanvankelijk ambieerde Dèr Mouw een academische loopbaan in de wijsbegeerte. Zijn werk Het absoluut idealisme (1905) vormt uiteindelijk het hoogtepunt van zijn wijsgerig proza. In kranten en tijdschriften blijft het boek onbesproken vanwege de aard en de moeilijkheidsgraad ervan en vanwege de keuze van de filosoof (Bolland) op wie hij reflecteert. Bolland blijkt uiteindelijk “niet meer dan een curiositeit in de geschiedenis van de Nederlandse wijsbegeerte.” Dèr Mouw wordt vervolgens gepasseerd voor een hoogleraarschap vanwege “te grote onmaatschappelijkheid en de slechte roep waarin hij op geestelijk gebied stond.”
Laan van Meerdervoort, waar hij gaat wonen na Doetinchem
Na zijn tweede werk (Kritische studies uit 1906) decimeert ook de bekendheid van Dèr Mouw in filosofenland. Dèr Mouw maakt wel een tijdje deel uit van de redactie van het Tijdschrift voor Wijsbegeerte en ook is hij betrokken bij de oprichting van de Internationale School voor Wijsbegeerte (ISVW). Custers vindt zijn werken van belang omdat ze “een duidelijk beeld geven van de manier waarop hij een rationeel gefundeerde oplossing probeerde te zoeken voor de persoonlijke levensvragen waarmee hij worstelde. Als verslag van deze zoektocht zijn beide boeken van belang voor een betere kennis van de mens Dèr Mouw – en dus ook voor zijn biografie.”


Verliefd op Victor van Vriesland

Dèr MouwVan de jaren 1905 tot 1912 is er over het persoonlijke leven van Dèr Mouw niet veel bekend. Hij gaf zijn lessen en ging met regelmaat op vakantie. Zeker is wel dat rond 1911 zijn leerling (en latere literator) Victor van Vriesland met enige regelmaat bij Dèr Mouw verbleef. Aanvankelijk verloopt het contact moeizaam. Maar heel langzaam veranderde het gevoel van antipathie dat Dèr Mouw ervoer in een “onbewuste verliefdheid” die zeer welbewust in hevigheid toeneemt.

In 1912 ontvangt Dèr Mouw op vakantie in Noorwegen twee telegrammen van Victor waarvan de inhoud niet bewaard bleef. Waarschijnlijk gingen ze beide over de ernstig zieke moeder van Victor. Johan besluit terug te keren naar Nederland en wordt door Van Vriesland met de auto opgehaald. Wat er zich in de auto afspeelde blijft een raadsel, ook omdat Victor delen uit latere brieven van Dèr Mouw zorgvuldig onleesbaar heeft gemaakt.

Victor van VrieslandDèr Mouw moet de stellige indruk hebben gehad dat zijn verliefdheid wederzijds was. Hem zal op dat moment duidelijk zijn geworden dat Victor de vriendschap anders beleefde dan hijzelf. Dèr Mouw raakte wederom in een crisis.


De poëzie en het Brahmanisme

Gaandeweg realiseerde hij zich ook dat de wijsbegeerte hem nooit afdoende antwoord zou geven op zijn levensvragen. Antwoorden vond hij in het Brahmanisme, een monotheïstische vroege vorm van het hindoeïsme. Brahman is “de aanduiding van het goddelijke, dat tegelijkertijd transcedent en immanent is en waarin God, ik en de wereld samenvallen.” Voortaan bezong hij de eenheid van iedereen en alles in Brahman. Dat leverde in de laatste jaren van Dèr Mouw’s leven prachtige gedichten op en nu dus ook een gedegen, goed leesbare biografie. Dèr Mouw zelf heeft de verschijning van zijn eerste bundel overigens niet mogen meemaken. Bij de verschijning van zijn poëzie was een hoofdrol weggelegd voor Victor van Vriesland. Nadat deze constateerde dat Dèr Mouw in hoog tempo “een diarree van verzen” produceerde, was Victor diegene die na het overlijden van zijn vriend de Verzamelde Werken van Johan Andreas dèr Mouw bezorgde...


Homoseksueel of niet?

studeerkamerDe vraag of Johan Andreas dèr Mouw homoseksueel was duikt met enige regelmaat in verschillende publicaties op. Hans Hafkamp stelde in zijn inleiding van Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen dat de homoseksualiteit van Dèr Mouw “zeker niet” zo algemeen erkend is als die van Willem Kloos. Sinds de verschijning van die bloemlezing in 1979 is er wel meer bekend geworden over het leven van Dèr Mouw. Zo verschijnen er in het Volledig dichtwerk (1986) enkele Franse gedichten die bij de samenstellers van de bundel tot een bijzondere conclusie leidt: “Het gebruik van het frans kan ingegeven zijn door de wens het hartstochtelijke (homo) erotische karakter van de inhoud enigszins te verhullen.” Bij een gedicht luidt de eerste regel: “Ja, de wereld verbiedt dat jij je lippen, je haren en de bekoring van je lichaam aan mijn lippen geeft (...).” Dat zou wel eens over een homo-erotische relatie kunnen gaan...

met zijn pleegdochter HettyDèr Mouw was een “buitengewoon gecompliceerde persoonlijkheid,” die, voor zover bekend, twee keer in zijn leven hartstochtelijk verliefd werd op een jongeman die hem als leerling was toevertrouwd. Die verliefdheden staan onomstotelijk vast. Van Vriesland onthulde in 1969 verder dat Dèr Mouw de gewoonte had om plotseling naar Amsterdam te gaan en daar enige tijd “onder te duiken.” De uitstapjes waren “nogal wild” van aard. Ook was Dèr Mouw volgens Van Vriesland “in erotisch opzicht een gecompliceerde persoonlijkheid” wiens belangstelling zowel naar jonge mannen als naar vrouwen uitging. Van Vriesland noemt hem biseksueel.

In zijn Doetinchemse tijd werd zijn reputatie als homoseksueel nog eens versterkt door het conflict met de rector, vader van Max, die hem “de buitengewone, ziekelijke voorliefde voor sommige jongelieden” voor de voeten gooide. Biograaf Custers noemt het “opvallend dat de sociale contacten van Dèr Mouw in Den Haag vaak betrekking hadden op aanzienlijk jongere mannen.” Iedereen mag zijn eigen conclusies trekken. Het indelen in hokjes is misschien belangrijker in het “HLBTQI-tijdperk” dan dat het was aan het begin van de twintigste eeuw. Hokjes en etiketten zijn nu meer dan ooit een voorwaarde om erbij te horen. En dat was wel het laatste wat Johan Andreas dèr Mouw wilde...


  De biografie Alleen in wervelende wereld: Het leven van Johan Andreas dèr Mouw door Lucien Custers (368 blz., geb., ISBN 9789460043666, € 29,95) en Mijn taalorkest: Een ruime keuze uit ‘Brahman’ door Jan Kuijper (184 blz., paperback, ISBN 9789460043819, € 19,95) zijn beide verschenen bij Uitgeverij Vantilt te Nijmegen. Dit artikel bevat een ruime hoeveelheid citaten uit de biografie van Custers. J.A. dèr Mouw’s Je bent de wolken en je bent de hei, gekozen en ingeleid door Marjoleine de Vos, is uitgegeven door Uitgeverij Van Oorschot (2008). Het Volledig dichtwerk verscheen eveneens bij Uitgeverij Van Oorschot en is niet meer verkrijgbaar. Naar vriendschap zulk een mateloos verlangen: Bloemlezing uit de Nederlandse homo-erotische poëzie (1979), samengesteld door Hans Hafkamp, is uitgegeven door Uitgeverij Bert Bakker en antiquarisch verkrijgbaar.



 








Geniaal, mystiek en onaangepast: het leven van Johan Andreas dèr Mouw

Martin Maassen, in Historie & Politiek op 01 december 2018
Reageren? Jouw reactie:

Je naam:
Email (wordt niet getoond):
min. 15 karakters, geen links of html svp














Rubrieken:








In het nieuwste nummer, Gay News 328, december 2018














Meer uit Historie & Politiek
Meer uit nummer 327
Meer van Martin Maassen





Gays&Gadgets


Gay Shopping for anything gay

meer info |visit


Amsterdam Pride Foundation


Amsterdam Gay Pride

meer info |visit















bottom image




Entire © & ® 1995/2018 Gay International Press & Stichting G Media, Amsterdam. All rights reserved.
Gay News ® is een geregistreerde merknaam. © artikelen Gay News; duplicatie niet toegestaan. Opname uitsluitend na schriftelijke toestemming van uitgever, met verplichte bronvermelding gaynews.nl. Door derden overgenomen artikelen worden in rekening gebracht, en zo nodig geincasseerd. Gay News ISSN: 2214-7640, ISBN 8717953072009. Gay News op Wikipedia.
Volg Gay News:
Twitter Issuu
RSS RSS Editors
zelfstandige Escortboys

CMI
Neem contact op
Abonneren
Adverteren






© 1995/2018 Gay News ®, GIP/ St. G Media