Back to Top
Zondag 25 Aug
86352 users - nu online: 1232 people
86352 users - nu online: 1232 people login
VAN ONZE EDITORS
Share:





lengte: 10 min. Printervriendelijke Pagina  
Nederlandse homoromans 1945-1970, een inleiding


door Gert Hekma in Historie & Politiek , 14 november 2014

This article is also available in English
lengte: 10 minuten


Er is veel geschreven over homoromans en -schrijvers van voor 1940, zoals Louis Couperus en De Haan, over dichters als Willem Kloos, P.C. Boutens en Willem de Mérode en over het gewonere werk van onder anderen M.J.J. Exler en J.H. François. Dat populaire werk besprak Gerrit Komrij in de NRC en zijn essaybundel Averechts (1980). Zelf wijdde ik een artikel aan homoromans uit die periode in een vriendenboek voor Ab van der Steur (1988): ellendige levens zonder seks en met onbeantwoorde liefdes die vaak eindigden met zelfmoord.

Monique van Uchelen werkt aan een boek over deze zelfde periode. Over de periode na 1970 is naar aanleiding van het werk van Gerard Reve, Komrij, Frans Kellendonk en zovele anderen misschien nooit een goed overzicht verschenen, maar wel veel gepubliceerd. De namen uit de tussenperiode van het eind van de Tweede Wereldoorlog tot de seksuele revolutie van 1968 zijn grotendeels vergeten.

Jan Hanlo, Jaap Harten, Astère Michel Dhondt, Han Aalberse, Adriaan Venema en Steven Membrecht zijn misschien nog bekend bij een oudere generatie, maar andere schrijvers en hun werk zijn uit de collectieve herinnering verdwenen naar het archief waar het meeste gelukkig nog bewaard wordt. Vanzelfsprekend consulteerde ik de Homo-Encyclopedie (2005) van Thijs Bartels en Jos Verstegen, een artikel van Judith Schuyf over Tiemon Hofman in Gay 2004 en Adriaan Venema’s Homoseksualiteit in de Nederlandse literatuur (1972).

De komende nummers van Gay News wil ik aandacht besteden aan die vergeten homoromans. Ze geven een beeld van voorbije tijden en verdwenen werelden waarin niemand nog uitkwam voor zijn homoseksualiteit, vrouwelijkheid een wezenskenmerk bleef van homomannen, nichten het vaak met heteromannen (“tule”) deden, de barcultuur een weinig ontwikkelde onderwereld was, die verborgen ging achter gesloten deuren met belletjes, waar bezoekers eerst door een poortwachter op hun homogehalte werden getoetst. Mijn interesse is wat er van toenmalig homoleven in de literatuur is terug te vinden.


Minder taboe

Een eerste speurtocht levert een rijke oogst op. Er is veel vertaalde literatuur zoals van Jean Genet, Gore Vidal, Truman Capote, James Baldwin, Mary Renault, John Rechy en van minder bekende of totaal onbekende schrijvers. Roger Marcel’s Verboden liefde (met als enige verwijzing Holland Lectura) en Lou Delarue’s Homo (Amsterdam: De Waag Jabu, 1966) lijken vertalingen uit het Engels te zijn – maar opmerkelijk genoeg wel met Franse auteursnamen. Frankrijk stond in de jaren vijftig voor (homo)erotisch en veel Amerikaanse homoromans uit die tijd speelden daar, zoals in Parijs of op de Rivièra. De markies de Sade, André Gide, Marcel Proust, Jean Cocteau hadden Franse taal en literatuur een opwindend cachet gegeven dat tot op heden is blijven nazingen.

Hier zal het echter gaan om Nederlandse homomannenromans waarvan er al genoeg zijn. In de eerste plaats van auteurs die al voor de oorlog actief waren, onder wie Jef Last en Jac. van Hattum die overigens, net als J.C.P. Alberts, meer van verhalen en gedichten was. Er dient zich met de dichter Hans Lodeizen na de oorlog een nieuwe generatie aan, die steeds minder geheimtaal nodig heeft om duidelijkheid te scheppen over dit literaire thema en met minder omslag over concrete seks schrijft.

Han Aalberse, pseudoniem van Johan van Keulen, begon in 1955 met zijn serie rond Bob en Daphne, waarin vele pleziertjes voorkwamen inclusief homoseksuele, pedofiele en incestueuze. Tam voor de moderne mens, toen gewaagde literatuur die door de rechtbank verboden werd maar desondanks in oplagen van tienduizenden verscheen. Van Keulen’s uitgeverij Oisterwijk bracht Nabokov’s Lolita uit in een vertaling van een zekere M. Coutinho (1957). In 1970 schreef hij zelf nog een echte homoroman, Chico, waarvan het geleende verhaal gaat over een zestien-jarige New Yorkse knaap die zweeft tussen hoererij en heroïne. Kennelijk zag hij brood in de literair-pornografische homomarkt.

In de jaren zestig werd homoleven steeds minder taboe en verdween het idee - zoals de omslag van de lesbische roman van Peter Jaspers (een vrouw) Het elfde gebod (1960) het uitschreeuwde - dat “Gij zult niet anders zijn dan alle anderen.” Hoewel voorzichtige woorden zoals “zo zijn,” “homofiel” (soms met ph) en “anders” nog vaak werden gebruikt in die jaren, zou de openheid in de jaren zestig razendsnel groeien vergeleken met de decennia sinds 1911 – het omineuze jaar waarin relaties van een meerderjarige met een minderjarige van hetzelfde geslacht werden verboden in artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht. Homoseksualiteit gold tot diep in de jaren zestig als zonde, misdrijf en ziekte. Maakte Wijnand Sengers met een voorlichtingsboek Gewoon hetzelfde? (1968) en zijn dissertatie Homoseksualiteit als klacht (1969) een eind aan het idee van stoornis, de afschaffing van 248bis betekende in 1971 een eind aan de voorstelling van misdaad en steeds minder mensen en kerken gingen denken dat de mannen- of de vrouwenliefde een zonde was.


Voorkeur verbergen

Direct na de oorlog waren homoromans verschenen die wat bedekt met het thema omgingen of het hooguit aanroerden. In 1946 kwam Ab Visser met de historische roman Rudolf de Mepse over de sodomievervolging in 1731 in het Groningse Faan. In 1950 verscheen een keuze Feestelijke ondergang door Jan de Hartog uit het werk van Alberts dat bestond uit verhalen, gedichten, essays en toneelstukken van deze COC-medewerker. De titel was een woordspel op zijn zesdelige Feestelijke ommegang (1921-1928), een kwart eeuw eerder in eigen beheer uitgebracht. Kort daarna kwamen er van zijn hand het toneelstuk Het recht in 1951 en de brochure Liefde is geen regeringszaak: Sexualiteit en overheid (1952) uit. In 1951 verscheen van Alfred Kossman De moord op Arend Zwigt over twee pubers die de moord niet pleegden. Frank Berni – pseudoniem van de toen “bekende” maar nu totaal vergeten schrijver van jongensboeken Rein Valkhoff  – kwam in 1954 met Paul’s portret over een “homophiel,” de meest populaire en ook door het COC gehanteerde term. De hoofdpersoon was heel klassiek kunstzinnig en kreeg veel problemen met zijn vader, die hem wel aanvaardde in zijn homofiel zijn maar op zijn gedrag en kleding veel had aan te merken. Hij moest zijn voorkeur verbergen, er niet over praten en door bidden en werken over zijn seksuele verlangens heen geraken. De twintig-jarige, zelfbewuste homofiele zoon kon de tegenspoed niet aan en pleegde zelfmoord.

In datzelfde jaar verscheen het debuut Zo lang te water van Simon Vinkenoog, waarin als subthema een jongen een relatie met een oudere man aangaat, hetgeen leidt tot gedonder met vader en politie. In Philip en de anderen van Cees Nooteboom (1955) speelt homoseksuele oom Alexander een belangrijke rol. Pedofiel zijn de boeken die Frits Bernard uitgeeft in zijn uitgeverij Enclave: twee romans van hemzelf onder het pseudoniem Victor Servatius, Costa Brava en Vervolgde minderheid (1960). In 1962 volgde De jeugd van Judas van de linkse, biseksuele schrijver Jef Last en in 1964 De legende van Magelang, een onbetekenend en nauwelijks erotisch te noemen verhaal door Cor Huisman over Indonesische prinsen. Een grote uitgeverij, De Bezige Bij, publiceerde in 1965 het debuut van Astère Michel Dhondt, God in Vlaanderen, het begin van zijn lange reeks boeken over de knapenliefde. Hij maakte tevens een drietal filmpjes over de jongens van Amsterdam.

In 1960 speelt de Baarnse moordzaak. Twee broers van zeventien en vijftien vermoordden met een vriend van zestien jaar een veertien-jarig boefje na hem een maand te hebben vastgehouden op de zolder van de grote villa van hun ouders. Kort na het proces, dat vertraagd in 1963 plaatsvond, verschenen een journalistiek verslag, de roman Jongensspel door Johan Fabricius en het toneelstuk Jeugdproces van Manuel van Loggem, die veel later een vervolg kregen met Thomas Rosenboom’s Vriend van verdienste (1985) en de film Bloedbroeders (2007). Titels die een homo-erotische kant van de zaak suggereren.


Lichtpunten in duistere jaren

Meer porno-achtige romans verschenen ook op de markt. Wim Heerings was een auteur die later in boeken en bladen homowerk ging schrijven. Onder het pseudoniem Enrico Lamartini begon hij zijn carrière met Schandknaap van Napels (De Algemene Nederlandse Uitgeverij, 1961). Daarmee was hij een vroege vogel die wel een Italiaanse naam nodig had met een verhaal dat ver weg was gelokaliseerd. Een zeldzaam boek, in het publieke domein alleen in de Koninklijke Bibliotheek te vinden.

In die duistere jaren rond 1960 brak licht door met de schok die het werk en leven van Gerard Reve teweeg bracht in de Nederlandse samenleving. Kende zijn vroegere werk, zoals De avonden (1947) en Melancholia (1951), reeds beklemmende homo-erotische passages, in zijn verhalen “Eric verklaart de vogeltekenen” en “Eric raadpleegt het orakel” (1957) en in A  Prison Song in Prose (1968) ontwikkelt het zich in homoseksuele en sadomasochistische richting. De grote klapper is Op weg naar het einde (1963), waarin zowel zijn eigen homoseksualiteit als het homothema zonder omwegen behandeld worden. Tevens geeft hij interviews in de media en op TV waarin hij onverbloemd hierover spreekt.

Weer helemaal ouderwets van de verkeerde kant is de Utrechtse roman Mannen die ‘anders’ zijn uit 1963 van Jan Brandts, een pseudoniem van C.J. Edelman. Heel anders was het met drie andere schrijvers met een frisse en open aanpak, die hun literaire debuut in 1964 presenteerden. De experimentele schrijver en conservator moderne kunst Enno Develing schreef Alberto en ik. Een modern boek over het leven in de marge van twee mannen, dat de lezer over de hele wereld voert en waarin, onbekommerd verteld, veel homoseksuele en lesbische elementen voorkomen. Ewoud van Vugt publiceerde Darwin en gezellen (herziene druk Top Jongen & Man, 1971). Jaap Harten, die al een tiental jaren gedichten uitbracht, kwam met de verhalenbundel Operatie Montycoat, waarin een verhaal over de relatie tussen een vijftien-jarige Nederlandse jongen en een Canadese soldaat, dat eindigt in de Parijse homowereld. In 1968 verschijnt zijn historische roman De getatoeëerde Lorelei over Weimar en Hitler-Duitsland met ruim plaats voor homo’s en travestieten. In 1965 doet Jac. van Hattum het fraaie verhaal Ketchupcancer het licht zien bij de homovriendelijke uitgever De Beuk. In zijn Mannen en katten (1947, met een wreed titelverhaal) en Wolfsklauw (1962) stonden verhulder homoverhalen.


Gezellige seksuele variatie

In 1965 of kort daarna verschenen de pulpromans van Tiemon Hofman, die onder het pseudoniem Paul Monty een drietal homoboeken publiceerde, De nichten I en II en Zo waren zij geschapen (de seksuele avonturen van een zeeman), een lesbisch boek en een seksstudie. De vertaalde boeken van Marcel en Delarue stammen ook uit die tijd. Hofman zette een trend want in soortgelijke uitvoeringen kwamen dito boeken over het larmoyante leven van homofielen op de markt die voor eigen publiek waren geproduceerd: het Vlaamse Zij kregen niet eens een nummer: Een schokkend verhaal over homoseksuelen naar waarheid geschreven (1969) door Robert Van Maroey, Willem de Vuyst, Mijn vrienden: De martelgang van een homofiel (1969) en van Harry Thomas, in kleine kring beroemd omdat hij in die tijd een Homofielenpartij opzette en al een homo-huwelijk voorstelde, Herman: De liefde van een homofiel en Een homofiel wordt geslagen, allebei van 1969.

Mijn tweede druk van het laatste boek kondigt met rode letters alle beschreven variaties aan: knapenliefde, schandknapen, clubs, sadomasochisme, haat, chantage en moord maar boven alles het verlangen naar vriendschap van de homofiel. Hofman was tevens actief op de nieuwe markt van homobladen, die indertijd niet alleen kwam met serieuze bladen als Dialoog (1965-1968) maar ook met De nichten.

Het waren de eindjaren van een zwarte tijd voor homo’s. Als gezegd, de oude trias van zonde, misdrijf en waanzin werd aan de kant geschoven en Amsterdam werd de homohoofdstad van de wereld. Homo’s kwamen uit de kast, zoals Max Heymans in zijn “Knal” (1966) en Mario de hippe kapper in De avonturen van Prins Mario (1969, opgetekend door Belle Bruyns). In de jaren zestig was er een hausse van nieuwe bars, sauna’s, organisaties en zo meer. In Lagor Waard, Amen (1967) stond een fictief verslag van de wereldvermaarde dancing DOK als een enorm onderaards hol terwijl homo’s juist boven de grond en uit de kast kwamen. Werk en leven van Reve boden lessen over mannenliefde, meervoudige relaties, SM, geloof en erotiek en vooral een onbenauwde homoseksualiteit. Gewoon hetzelfde, zei Sengers, anderen riepen dat het gewoon anders was. De homoboeken van Reve zetten een nieuwe trend van onbeschaamde openheid over seksualiteit: geen zonde, ziekte of misdrijf meer, maar een gezellige seksuele variatie.


(wordt vervolgd)


 
 



 










GERELATEERDMEER VAN GERT HEKMA

Nederlandse homoromans 1945-1970, een inleiding

Gert Hekma, in Historie & Politiek op 15 november 2019
Reageren? Jouw reactie:

Je naam:
Email (wordt niet getoond):
min. 15 karakters, geen links of html svp














Rubrieken:








In het nieuwste nummer, Gay News 337, september 2019














Meer uit Historie & Politiek
Meer uit nummer 278
Meer van Gert Hekma





LantarenVenster


De plek om de actuele auteursfilm en wereldcinema te zien

meer info |visit


Duble


Closed Down 6/19- The best Mediterranean in town

meer info |visit















bottom image




Entire © & ® 1995/2019 Gay International Press & Stichting G Media, Amsterdam. All rights reserved.
Gay News ® is een geregistreerde merknaam. © artikelen Gay News; duplicatie niet toegestaan. Opname uitsluitend na schriftelijke toestemming van uitgever, met verplichte bronvermelding gaynews.nl. Door derden overgenomen artikelen worden in rekening gebracht, en zo nodig geincasseerd. Gay News ISSN: 2214-7640, ISBN 8717953072009. Gay News op Wikipedia.
Volg Gay News:
Twitter Issuu
RSS RSS Editors
zelfstandige Escortboys

CMI
Neem contact op
Abonneren
Adverteren






© 1995/2019 Gay News ®, GIP/ St. G Media